III. Avlu (Enderun Avlusu)

Sarayın padişah için oluşturulan iç işleyişinin selamlık bölümü olan Enderun, padişahın ailesiyle birlikte yaşadığı Harem ile birlikte  “Harem-i Hümayun” olarak da adlandırılırdı. Fatih Sultan Mehmed (1451–1481) döneminde şekillenen Enderun Avlusu, padişaha ait yapıları içeren avlu ile padişaha ait köşklerin bulunduğu sofa-i hümayûn adı verilen mermer teras ve çiçek bahçesinden oluşmaktadır. Enderun Avlusu’nda ayrıca devşirme yoluyla saraya alınan iç oğlanların eğitim gördüğü Enderun Mektebi koğuşları vardır.

Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu Devleti teşkilatı örnek alınarak kurulan Enderun Teşkilatı, devlete üst düzey bürokrat, asker ve sanatkâr yetiştiren bir okul olarak yüzyıllarca hizmet vermiştir. Osmanlı padişahları 15. yüzyılın ilk yarısından 17. yüzyıl sonlarına kadar devam eden devşirme usulü gereğince İslâm dininin esasları ve Türk kültürü ile eğitilmiş, kendilerine sadık bir sınıf yetiştirmiştir. Devşirilen iç oğlanlarının bir kısmını sarayda, bir kısmını da orduda eğittikten sonra devletin üst kademelerinde görev vermişlerdir. 18. yüzyıldan itibaren bu görevlere Türkler getirilmeye başlanmıştır.

Devşirme usulü ile acemi ocağına alınan iç oğlanlar önce Türk ailelerin yanına verilerek gelenek, görenek ve dil öğrenirler daha sonra hazırlık okullarına gönderilirlerdi. Başarılı olanlar Enderun Mektebi’ne alınırdı. Burada Büyük ve Küçük Oda koğuşlarından başlayarak sırayla Seferli, Kilerli, Hazine ve Has Oda koğuşlarında eğitim gören ve koğuşların işlevlerine uygun olarak sembolik hizmet veren iç oğlanları, İmparatorluğun ikinci adamı olan sadrazamlığa kadar yükselebilirlerdi.

Enderun Avlusunun biçimlenişinde sarayın diğer mekânlarında olduğu gibi padişaha ait yapılar öne çıkarılmıştır. Fatih Köşkü, Has Oda, Havuzlu Köşk gibi padişahın kullandığı mekânlar avlunun ortasında ve köşelerinde toplanırken, eğitim gören Enderun iç oğlanlarının koğuşları kenarlara yerleştirilmişti. Özgün görünüşleriyle avluya revaklarla açılan ve içte küçük bir hol çevresinde koğuş, camekân ve hamam mekânlarına sahip olan koğuşların, eğitim kademesine göre sıralanan bir düzeni vardı. Babüssaade’nin iki yanında acemi oğlanlara mahsus Büyük ve Küçük Oda koğuşları, II. Selim hamamı yıkılarak 17. yüzyılda oluşturulan Seferli Koğuşu Enderun Mektebi’nin alt kademelerini teşkil ederdi. Diğerleri ise Kilerli, Hazine ve Has Oda koğuşlarıdır. Has Oda koğuşunun Has Oda ile iç içe olduğu bilinir. Bu yönde ayrıca, Ağalar Cami de bulunmaktadır. Enderûn avlusunun ortasında ise Havuz Köşkü bulunuyordu. 18. yüzyılda yıkılarak yerine Enderûn Kütüphanesi (Sultan III. Ahmed Kütüphanesi) yapılmıştır.

Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılmasından sonra yeni bir ordu kurularak eğitim sisteminde yenilikler yapılmıştır. Bu tarihten sonra Enderun Mektebi ve teşkilatı önemini kaybetmeye başlamıştır.