Çin ve Japon Porselenleri

Topkapı Sarayı Müzesi’nin en değerli koleksiyonlarından birini, Japon porselenleri ile birlikte Saray mutfaklarında (Matbah-ı Âmire) sergilenmekte olan Çin porselenleri oluşturur. 13.-20. yüzyıllara ait 10.000’den fazla özgün ve değerli parçanın bulunduğu bu koleksiyon, Çin dışındaki en büyük porselen koleksiyonudur. Çin’in tüm Orta ve Yakın Doğu’ya, İslam pazarları için ürettiği ihraç porselenlerden oluşan koleksiyon, nitelik bakımından İran’da Tahran Arkeoloji Müzesi’nde bulunan Erdebil koleksiyonu ile büyük benzerlikler gösterir. Saray koleksiyonu genel olarak Yuan (1279-1368), Ming (1368-1644) ve Qing (16441911) hanedanları döneminde, Longquan ve Jingdezhen bölgelerinde bulunan fırınlarda üretilen porselenlerden oluşur. İslam ülkelerindeki yemek kültürü ve sofra geleneklerine uygun olarak büyük boyutlu ve zengin bezemeli olarak üretilen kâse ve tabaklar, bu koleksiyonun en büyük bölümünü teşkil eder. Saray koleksiyonu genel olarak ganimet, hediye ve muhallefattan (ölen kişinin bıraktığı eşyalar) oluşturulmuştur, ancak koleksiyona satın alma yoluyla dâhil olan eserler de söz konusudur. Arşiv kayıtlarında bu eserlerin Çin’den sipariş edildiğine veya doğrudan satın alındığına dair bir belgeye rastlanmamakla birlikte, Narh ve mezad defterlerinden anlaşıldığı üzere, 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Saray çevresi ve varlıklı kişiler Çin porselenleri satın almaya başlamışlardır. Koleksiyondaki eserleri; seladonlar, mavi-beyazlar, tek renkliler ve çok renkliler olarak gruplandırmak mümkündür.
Seladonlar Dünyanın en büyük seladon koleksiyonu olma özelliğini taşıyan Saray koleksiyonu, hemen hemen tümü 14. ve 15. yüzyıllarda, Yuan ve Ming Hanedanlıkları döneminde üretilen 1354 adet kaptan oluşur. Osmanlılar, diğer İslam ülkelerinde olduğu gibi seladon kapların, içine zehir konulduğunda zehiri belli ettiğine inanmış ve bu nedenle söz konusu kapları kullanmayı tercih etmişlerdir. Osmanlı konaklarında 19. yüzyılda seladonların kullanılmaya devam ettiği, çeyiz takımında seladon kapların bulunduğu bilinmektedir.
Mavi-Beyaz Porselenler Saray koleksiyonunda 14.-19. yüzyıllara tarihlenen 5373 parça mavi-beyaz porselen vardır. Bunların tamamına yakını, Çin’in Jingdezhen bölgesindeki fırınlarda üretilmiştir. Mavi-beyazların ilk kez üretildiği Yuan Hanedanı (Moğol idaresindeki Çin) dönemi ve erken Ming Hanedanı dönemine ait yaklaşık yüz parça mavi-beyaz kap ile kitabeli bir Vietnam vazosu, Topkapı Sarayı koleksiyonunun en önemli parçalarını oluşturur. Ming Hanedanı dönemine ait mavi-beyaz kaplar, yalnızca Çin’in değil, Çin’den ihraç edildikleri ülkelerin kültürlerini yansıtır. Ming Hanedanı döneminde, 16. yüzyıl başında Müslümanlara yönelik ürünler verilmeye başlanmıştır. Bu dönemde, Orta Doğu’da kullanılan metal kapların biçimleri porselene uyarlanmış ve bu porselenlerin üzerine Arap harfleriyle Kur’an’dan ayetler işlenerek söz konusu kaplar İslam ülkelerine ihraç edilmiştir. Saray koleksiyonunda bu kaplardan kaydadeğer sayıda örnek bulunmaktadır.
Tek renkli porselenler Saray koleksiyonunda 15. yüzyıl başlarına tarihlenen ve sıraltı kabartma veya çizi bezeme ile süslenen 31 adet beyaz porselen bulunmaktadır. Çin’deki imparatorluk sarayı için üretilerek “imparator sarısı” sırla kaplanan ve imparatorluk damgası taşıyan çok az sayıdaki sarı porselen kâsenin ise Saray’a nasıl ulaştığına dair bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, bu kâselerin Saray’a resmî hediye veya savaş ganimeti olarak geldiği ve rengi altına benzediği için sultanlar tarafından ramazan ayında kullanılmış olduğu tahmin edilmektedir. Bunların yanı sıra, koleksiyonda düşük ısıda üretilmiş tek renk sırlı 53 kap bulunmaktadır ve bunlar, sarı, zümrüt yeşili ve demir kırmızısının farklı tonlarıyla renklendirilmiştir. Koleksiyonda, 18. yüzyılda üretilen seladon sırlı ve sıratlı çizi bezemeli Longquan stili kapların örnekleri de mevcuttur.
Yuan Hanedanı ve Ming Hanedanı dönemlerinde pahalı ürünler olan mavi-beyazlar, Qing döneminde ucuzlamış ve kolay ulaşılır hâle gelmiştir. Qing dönemi mavi-beyazları, Saray koleksiyonunda 2680 örnekle temsil edilmektedir. Bunların arasında İmparator Kangxi dönemine (1661-1722) ait örnekler hem sayıca hem de çeşitlilik açısından öne çıkar.
Japon Porselenleri Topkapı Sarayı Müzesi’nde yaklaşık 700 adet Japon porseleni bulunmaktadır. Bu koleksiyonun hemen hemen tamamı, Japonya’nın Kyushu Adası’nın kuzeyindeki Arita bölgesinde ihraç amacıyla üretilen kaplardan oluşmaktadır. Bu eserlerin büyük bir bölümü, Sultan II. Abdülhamid’in ikamet ettiği Yıldız Sarayı’ndan İstanbul Asar-ı Atika Müzesi’ne (bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri), oradan da 1927 yılında Topkapı Sarayı Müzesi’ne getirilmiştir. Koleksiyonda, söz konusu porselenlerin yanı sıra, Cumhuriyet döneminde satın alma ve bağış yoluyla koleksiyona dâhil edilen porselenler de bulunmaktadır. Saray koleksiyonunda “İmari” mavi-beyazları önemli bir yer tutmaktadır. 17. yüzyıl ortalarında Çin’den getirilen mine teknikleri ile Arita’da “Kakiemon”, “Nabeshima” ve “İmari” stilleri oluşturulmuştur. Geleneksel Japon porselen sanatının temelini oluşturan “Kakiemon”, Saray koleksiyonunda bir tabakla temsil edilir. Çoğu 1690-1740 yıllarına tarihlenen “İmari” ve “Ko-imari” porselenleri koleksiyonda çok sayıda örnekle yer alır. Ayrıca genellikle Avrupa’ya ihraç için üretilen, kiremit kırmızısı rengin çokça kullanıldığı “Kutani”, çok ince hamurlarıyla dikkat çeken “Hirado”, 1810 yılından sonra imal edilen “Seto” seramiklerinin 19. yüzyıl sonuna ait örnekleri, altın ve kırmızı rengin bolca kullanıldığı “Satsuma” kaplar ile Bakumatsu (1853-1868) döneminde Arita’da üretilen ve Arita adını alan seramikler de koleksiyonda yer almaktadır.
Çok renkli porselenler Çin’de çok renkli emayelerle süslenen porselenler ilk olarak Ming döneminin ortalarında üretilmiş ve ihraç edilmiş, ancak Qing Hanedanı döneminde doruk noktasına ulaşmıştır. Erken dönem Qing porselenleri içinde en önemli grup, mine renklerinde yeşilin ağırlıklı olması sebebiyle “Famille Verte” (Yeşil Aile) olarak adlandırılan porselenleridir. Saray koleksiyonunda söz konusu “Famille Verte” kaplardan 226 adet; Kangxi dönemi sonunda gül pembesi ve mat beyaz emayeler kullanılarak üretilen ve Yongzheng ve Qianlong dönemlerinde bol miktarda ihraç edilen “Famille Rose” (Pembe Aile) kaplardan ise 527 adet bulunmaktadır. Çin’de, 18. yüzyıldan itibaren Japon “İmarileri” taklit edilerek üretilen “İmari” tarzı porselenler, Saray koleksiyonunda 693 parça ile temsil edilir. 18. yüzyılın ikinci yarısına ait, emaye süslemeli olan ve üzerinde altın yaldızla yazılmış Kur’an ayetlerinin bulunduğu yaklaşık 130 parçalık servis takımı, koleksiyonun bir diğer önemli grubunu oluşturur.
Edirne’deki sarayda, Sultan II. Mehmed’in şehzadeleri Bayezid ve Mustafa için 1457 yılında yapılan sünnet düğününde Çin porselenlerinin kullanıldığı bilinmektedir. Çin porselenlerinin Topkapı Sarayı’nda kullanılması hakkındaki ilk kayıt ise, 1496 tarihli Hazine sayım defterinde altı parça porselene ilişkin olarak bulunan kayıttır. 17. yüzyıldan 18. yüzyıl başlarına kadar Saray’daki porselen sayısı giderek artmıştır. 19. yüzyıl ortalarında, Sultan Abdülmecid (1839-1861) döneminde hanedanın Topkapı Sarayı’ndan Avrupa tarzında yapılmış yeni saraylara taşınması, pek çok diğer âdetle birlikte yemekle ilgili âdetlerin de değişmesini de beraberinde getirmiş, ayrı tabaklarda ve masada yemek yemek, çatal ve bıçak kullanmak gibi Avrupa kültürüne ait alışkanlıklar benimsenmeye başlamıştır. Koleksiyonda yer alan Avrupa porselenlerinin bir bölümü de bu döneme aittir.  Saray’da kullanılan porselenlere dair en önemli görsel kaynaklar ise Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde bulunan minyatürlü surnameler ile albümlerdir. Arşiv belgeleri ve elçiler tarafından tutulan günlükler gibi diğer tarihî kaynaklar da bu konuya ilişkin önemli bilgiler sunar. Öte yandan, porselenler de bu konuda belge niteliği taşımaktadır. Zira bu porselenlere bakarak, bazılarının yakut, zümrüt ve yarı değerli taşlarla altın veya gümüş teller kullanılarak süslendiğini, bazılarının işlevlerinin metal eklemelerle değiştirildiğini, kırılan bölümlerinin tamir edildiğini ya da yüzeylerinin kullanımdan dolayı aşınmış olduğunu gözlemlemek mümkündür.